Τ Α Π Α Ν Τ Α Ρ Ε Ι

Τ   Α      Π   Α   Ν   Τ   Α      Ρ   Ε   Ι



Το να ασχοληθεί  κανείς με τον Ηράκλειτο  τον Εφέσιο, θα ήταν  ένα γιγάντιο έργο, ούτε αρχή έχει αυτός ο  φιλοσοφος ούτε  τέλος. Υπάρχουν  άνθρωποι που έχουν αφιερώσει όλη τη   ζωή τους στη  μελέτη των  απόψεων του Ηράκλειτου, και όμως  κάτι τους έχει  ξεφύγει. Οσο για μας, δεν θα  ασχοληθούμε παρά σε  ένα μόνο από τα λεχθέντα από  αυτόν : Το ότι τίποτε δεν μένει αδρανές, τίποτε δεν μένει αμετάβλητο, ότι τα πάντα μεταβάλλονται μέσα στη διάρκεια του χρόνου. Αυτό θα σχολιάσουμε μόνο. Και σημειώνεται, ότι ο φιλόσοφος αυτός δεν έχει αφήσει κανένα γραπτό  δικό του, όλα όσα έχουν γραφτεί, όλες οι απόψεις του, έχουν μεταφερθεί από άλλους σύγχρονους του συγγραφείς και ιστορικούς, ανθρώπους της της εποχής του. Και είναι αρκετοί αυτοί που τα μετέφεραν, και μετέφεραν μάλιστα πολλά.

Και εν αρχή η  γραμματική. Η  φράση  « τα πάντα ρεί », φαίνεται  να ανήκει στην αττική διάλεκτο. Από ότι γνωρίζω με τα  ελλειπή αρχαία  ελληνικα μου - δεν  πρέπει να ξεχνάμε ότι ουσιαστικά δεν πήγα στο γυμνάσιο εξ αιτίας  ειδικού νόμου για τα παιδιά της κατοχής - μόνο στην αττική  διάλεκτο μπορεί το  τρίτο πρόσωπο  του ουδέτερου πληθυντικού, να εκφραστεί μ΄αυτό τον τρόπο. Θυμόμαστε όλοι το παράδειγμα  « τα παιδία  παίζει », είναι ακριβώς ο αττικός τρόπος  έκφρασης. Η σωστή  έκφραση στις  άλλες ελληνικές  διαλέκτους, θα επρεπε να είναι κάπως  σαν  « τα πάντα ρέουσι », αν κάνω λάθος, ζητώ ευσεβάστως συγγνώμην. Και ο Ηράκλειτος δεν ήταν Αθηναίος, ήταν από την Εφεσο, μιά πόλη  της Ιωνίας, τους κατοίκους της οποίας απεχθάνονταν εκ βάθους καρδίας για πολιτικούς λόγους. Και γι αυτό εγκατέλειψε την πολή του, πήρε των ομματιών του και έφυγε. Ετσι, φαίνεται ότι κάποιος Αττικός συγγραφέας, μετέφερε το ρητό του αυτό στην Αττική γλώσσα  Ας είναι.

Για τον Ηράκλειτο, τίποτε  στο σύμπαν δεν μένει ακίνητο, όλα κινούνται. Το μόνο πράγμα που δεν κινείται, είναι ένας νεκρός, έτσι λέει ο ίδιος ο Ηράκλειτος. Από τη σύγχρονη φυσική επιστήμη, από  την αστρονομία και  από άλλες επιστήμες, μαθαίνουμε ότι όντως όλα κινούνται, όλα μεταβάλλονται. Ότι αυτό που ήταν την  προηγούμενη στιγμή, δεν θα είναι το ίδιο και στην επόμενη. Και δεν πρόκειται μόνο για τα φυσικά φαινόμενα. Μπορεί να μην συμπεριέλαβε και ορισμένες  άλλες περιπτώσεις, αλλά νομίζω  ότι η άποψή του περί μεταβλητότητας των πάντων, βρίσκει εφαρμογή σε όλα τα πράγματα, σε όλες τις καταστάσεις. Θα προσπαθήσουμε  να βρούμε  μερικές  τέτοιες  περιπτώσεις, που να  βρίσκονται στη σφαίρα των γνώσεών μας.

Θα πάρουμε παραδείγματα από την καθημερινότητα. Και ας αρχίσουμε  με τα ήθη και τα έθιμα των λαών. Μπορεί αυτά να φαίνονται αμετάβλητα στο διάβα του χρόνου, αλλά αυτό οφείλεται στην αργή κάποτε  μεταβολή τους. Μπορούμε να δούμε πόση αλλαγή έχει γίνει στις τελευταίες δεκαετίες. Αυτά που ξέραμε σαν ήθη - στα έθιμα δεν θα αναφερθούμε - πριν από πενήντα μόλις χρόνια, έχουν  πάει οριστικά και αμετάκλητα περίπατο, τίποτε σχεδόν από αυτά που ξέραμε σαν  « ήθος », δεν το βλέπουμε σήμερα. Και αυτό δεν το βλέπουμε μόνο στη χώρα μας, μπορούμε να συγκρίνουμε τη σημερινή Βρεττανία με τη Βικτωριανή εποχή της ;

Σε κάθε χώρα υπάρχει ένα Σύνταγμα, ένας χάρτης δηλαδή που καθορίζει το γενικό πλαίσιο των νόμων  μέσα στο οποίο  πρέπει να  κινηθεί  η νομοθεσία. Εν  τάξει, φτιάξαμε το Σύνταγμα της χώρας μας - και αυτό ισχύει και για  τις άλλες χώρες - αλλά  μετά από μερικά χρόνια, βλέπουμε ότι αυτό το Σύνταγμα δεν ανταποκρίνεται πιά στις σύγχρονες ανάγκες. Τί κάνουμε τότε ; Απλούστατα, ή το αναθεωρούμε σε βασικές διατάξεις του, ή ψηφίζουμε ένα καινούργιο, που αχρηστεύει και ακυρώνει το παλιό. Και κάθε λίγο και λιγάκι, βλέποντας ότι και πάλι άλλαξαν τα  πράγματα, τρέχουμε  ξανά και  το αλλάζουμε, σε  δουλειά  να βρισκόμαστε δηλαδή. Και αυτό επαναλαμβάνεται πολλές φορές.

Το Σύνταγμα προβλέπει την αναγκαιότητα και το είδος των νόμων που πρέπει να ψηφίζονται για την απονομή της  δικαιοσύνης σε μιά ορισμένη εποχή. Ερχόμαστε λοιπόν τώρα στους νόμους που  ισχύουν για την  απονομή της δικαιοσύνης. Τί είναι  λοιπόν οι νόμοι, τί ακριβώς εκφράζουν με την εφαρμογή τους ; Λοιπόν, οι νόμοι δεν είναι τίποτε άλλο, από το περί δικαίου λαϊκό  ή δημόσιο  αίσθημα. Αυτό το  αίσθημα όμως, από  καιρό σε  καιρό αλλάζει,  νέες αντιλήψεις περί του δικαίου  ανατρέπουν τις προηγούμενες, οι καιροί απαιτούν καινούργιους νόμους που να εκφράζουν το περί δικαίου άισθημα της  ε π ο χ ή ς. Και εδώ λοιπόν, τα πάντα ρεί. Μιά άλλη εφαρμογή του ρητού και εδώ.

Έναν καιρό και  ένα ζαμάνι, οι  άνθρωποι για να πάνε  από ένα μέρος στο άλλο, κοντά ή μακρυά, το έκαμναν αυτό πεζή, δεν είχαν τίποτε που  να τους βοηθά στις  μετακινήσεις τους. Κάποτε  όμως ήλθαν κάποια ζώα που τον βοήθησαν σ΄αυτό. Πρώτα  ο γάϊδαρος, που έναν καιρό ήταν η Μερσεντές της εποχής. Μετά το άλογο, που αργότερα τραβούσε και άμαξες. Επακολούθησαν τα πλοία για τις θαλάσσιες μετακινήσεις. Τα πράγματα όμως συνέχιζαν ολοένα και να αλλάζουν, και ήλθε  η σειρά του σιδηρόδρομου να μεταφέρει τους ανθρώπους. Μετά από το τραίνο, ήλθε η σειρά του αυτοκινήτου, του αεροπλάνου, και θα έλθει μάλλον και η εποχή  που θα μετακινούνται με αλλα μέσα. Αλλαγές λοιπόν επί αλλαγών, και τα πάντα ρεί.

Κατά όμοιο τρόπο, οι  επικοινωνίες μεταξύ των ανθρώπων, ακόμα και όταν απείχαν ελάχιστες  αποστάσεις, ήταν  σχεδόν αδύνατη  κάποιους  καιρούς. Αλλά κάποτε, μετά από πάρα πολύ καιρό, ήλθε η ώρα  και η στιγμή να στέλνονται  μηνύματα και  επιστολές με αγγελιοφόρους. Επρεπε όμως  προηγουμένως να  ανακαλυφθεί η  γραφή, άλλως δεν θα μπορούσαμε να μιλάμε για επιστολές. Πέρασε  πολύς καιρός, και τις επιστολές ήλθε να τις διαβιβάζει μιά υπηρεσία. Εγραφες ένα γράμμα, το έβαζες  μέσα σε έναν φάκελλο, κολλούσες στο φάκελλο ένα γραμματόσημο, έγραφες επάνω  του τα στοιχεία του παραλήπτη, και το γράμμα πήγαινε εκεί που το έστελνες μέσα σε πολύ μικρό χρονικό διάστημα.

Μιά άλλη τώρα διάσταση στους τρόπους επικοινωνίας των ανθρωπων. Αρχικά, όταν ήθελες να μιλήσες με κάποιον  άλλο, έπρεπε  να είσαι κοντά  του. Μπορούσες ακόμα να του φωνάξεις κάποια λόγια σε απόσταση εκατόν ή εκατόν πενήντα μέτρων, όχι  περισσότερο. Αυτά κράτησαν μέχρι τον δέκατο ένατο  αιώνα, τόσο πολύς καιρός  χρειάστηκε για να επαληθευτεί στον τομέα αυτό η ρήση  του Ηράκλειτου. Και ανακαλύφθηκε  το τηλέφωνο, σχεδόν μαζύ με τον ασύρματο τηλέγραφο, που ενώ αρχικά έδινε - όπως και ο  ενσύρματος τηλέγραφος - μόνο κωδικά σήματα  του αλφάβητου Μορς, έγινε κατόπιν ομιλών. Με τους τρόπους αυτούς, και κυρίως με το  τηλέφωνο, μπορούσες να μιλάς με κάποιον άλλο  που απείχε εκατοντάδες και χιλιάδες χιλιόμετρα μακρυά. Αλλά σαν να μην έφτανε κι αυτό, ήλθε και το κινητό τηλέφωνο και συμπλήρωσε τον κανόνα του Εφέσιου φιλόσοφου. Το πότε και πώς θα αλλάξει και εδώ η κατάσταση με την από μακρυά ομιλία, δεν το ξέρουμε.

Και επειδη χρησιμοποιούμε το ρήμα « ρέω », ας μεταφερθούμε σε έναν ποταμό, πάνω από τον οποίο περνά μιά γέφυρα. Το νερό κατεβαίνει από τις πηγές του προς τη θάλασσα, και στο διάβα  του, περνά και κάτω από τη γέφυρα. Περνά από κάτω της, και  δεν ξαναγυρίζει πλέον προς τα πίσω. Όπως λέει και ο Αττίκ :

Ο π ω ς   δ ε ν   γ υ ρ ν ά   μ ι ά   σ τ ι γ μ ή

σ τ η ν   π η γ ή   τ ο   π ο τ ά μ ι   π ο υ   τ ρ έ χ ε ι   μ΄ ο ρ μ ή.

Θα μου πείτε τώρα, ότι το νερό που θα κατέβει στη θάλασσα, θα εξατμιστεί, θα γίνει σύννεφο, το σύννεφο θα γίνει  βροχή, η βροχή θα στείλει το νερό της στους υδροφόρους ορίζοντες, και από εκεί θα βγεί στην πηγή του ίδιου ποταμού. Και από εκεί θα τρέξει, θα περάσει κάτω από τη γέφυρα, και  φτού κι απ΄την  αρχή. Αλλά δεν είναι έτσι ακριβώς τα πράγματα. Το νερό αυτό δεν θα είναι το ίδιο που πέρασε προηγούμενα, έγινε μεν  σύννεφο, αλλά έβρεξε σε άλλο μέρος, πολύ  μακρύτερα. Άλλο ήταν το νερό που πέρασε κάτω από τη γέφυρα την επόμενη φορά, και άλλο θα είναι την μεθεπόμενη.

Αυτά λέει εν συντομία ο Ηράκλειτος. Όλα κινούνται, τίποτε δεν μένει ακίνητο και αδρανές. Αλλά  φίλε Ηράκλειτε, αν ζούσες  σήμερα, θα έβλεπες  και κάτι που  μένει αδρανές, που δεν κινείται. Είναι μερικοί - όχι όλοι - Ελληνες δημόσιοι υπάλληλοι, που μένουν σε αδράνεια μπροστά στον πολίτη που πηγαίνει σ΄αυτούς για να εξυπηρετηθεί. Αυτό γίνεται σε ορισμένες μόνο υπηρεσίες, κυρίως στην πολεοδομία. Θα μου πείς αγαπητέ Ηράκλειτε, ότι μόλις βάλει ο πολίτης το χέρι στην τσέπη του, τότε κινείται - και μάλιστα γρήγορα - ο υπάλληλος. Θα έχεις απόλυτο δίκαιο, αλλά τί θα  συμβεί αν δεν μπεί το χέρι στην τσέπη ; Το γνωμικό σου θα πάει περίπατο, αυτό θα γίνει.